Η ιατρική ορολογία & η ελληνική γλώσσα
Ο Γαληνός είχε ασχοληθεί ιδιαιτέρως με θέματα ιατρικής ορολογίας. Αναφερόμενος δε στην δημιουργία ιατρικών όρων σημειώνει, ότι «νόμος εστί κοινός άπασι της Ελλησιν, ων μεν αν έχωμεν ονόματα πραγμάτων παρά τοις πρεσβυτέροις ειρημένα, χρήσθαι ταύτα. Ων δε ουκ έχομεν, ήτοι μεταφέρειν από τινός ων έχομεν, ή ποιείν αυτοίς κατά αναλογίαν τινά προς τα κατωνομασμένα των πραγμάτων, ή και καταχρήσθαι τοις αφ’ ετέρων κειμένοις».
Η παρακαταθήκη ιατρικών όρων -επινοηθέντες ή καταγραφέντες υπό του Γαληνού- βρίσκονται σε χρήση και σήμερα. Μάλιστα όπως μας περιγράφει, το όνομα σε παθήσεις δίδεται:
Είτε από το όργανο, το οποίο υπέστη βλάβη, π.χ. πλευρίτις, αρθρίτις, οφθαλμία,
Είτε από το σύμπτωμα, ειλεός, σπασμός,
Είτε από ομοιότητα προς άλλο τι, καρκίνος, πολύπους, σταφυλή, πριαπισμός.
Έχουν αναφερθεί ήδη ενδεικτικώς, οι τρεις κυριώτερες αφετηρίες επινόησης ιατρικών όρων, διότι κατά Γαληνόν, «καθ’εκάστου πράγματος εν όνομα, ίνα μήτε παρά την ομωνυμίαν ασάφεια τις γένειται και σοφίσματα συνίστηται κατά τον λόγον, μήτε παραλείπηται τι πράγμα».
Έτσι, σπεύδω να αναφέρω, ότι τα ονόματα των Επιστημών δηλώνονται με όρους προερχομένους από την αρχαία Ελληνική γλώσσα, όπως αρχαιολογία, αρχιτεκτονική, βιολογία, ηθική, λογική, μουσική, χημεία, ψυχολογία κ.ά.
Η Ελληνική γλώσσα αξιοποιείται έτι περαιτέρω, αποτελούσα την βάση δημιουργίας και όρων εντός εκάστης Επιστήμης, οι οποίοι μάλιστα υιοθετούνται διεθνώς.
Αναφέρονται ενδεικτικά: Διάγνωση, θεραπεία, ανατομία, γεροντολογία, δερματολογία, γυναικολογία, καρδιολογία, χειρουργική, ψυχιατρική, γαστρίτιδα, έκζεμα, κυάννωση, μικρόβιο, νεύρωση, παράλυση, τέτανος, χημειοθεραπεία, αορτή, ογκολογία, γλωτίδα, θώραξ, προστάτης, σκελετός, υπόφυση, φάρυγκξ, κυνικός, νεκρόφιλος, παιδόφιλος, ερωτισμός, πανικός, μορφίνη, θερμόμετρο, μικροσκόπιο.
Όπως γνωρίζετε, το λεξιλόγιο κάθε ζωντανής γλώσσας συγκροτείται από επί μέρους μονάδες, απροσδιορίστου αριθμού, συνεχώς δε λόγω νέων καταστάσεων «παράγονται» νέες λέξεις, η τύχη των οποίων είναι άλλοτε βραχείας ζωής και άλλοτε μακράς.
Και σημειώνεται με έμφαση ότι ακόμη και σήμερα, η αρχαία ελληνική γλώσσα, συμβάλλει ουσιωδώς στην δημιουργία επιστημονικών όρων (μέσω επιθημάτων), π.χ., στον χώρο της Ιατρικής: επίθημη: – ιτις, – ιτιδα: αρθρίτης, γαστρίτις, κυστίτις, πολυμυελίτις. επίθημα –ωμα: αιμάτωμα, καρκίνωμα, μελάνωμα, σάρκωμα κ.λ.
Τα ονόματα ανέκαθεν είχαν σπουδαία σημασία για την ανθρώπινη επικοινωνία και κατανόηση, δεδομένου ότι έπαιζαν το ρόλο των στοιχείων εκείνων με τα οποία γινόταν γνωστή η δήλωση προσώπων, ζώων και αντικειμένων. Το όνομα γρήγορα εξελίχθηκε σε μέσο με το οποίο δηλώνεται κάποιο πρόσωπο ή πράγμα. Αν αυτό έχει σημασία για το φυτικό και ζωικό κόσμο, πόσο μάλλον για τον άνθρωπο, στον οποίο είναι εντονότερος ο προσωπικός χαρακτήρας, τα δε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εμφανίζονται σε διαφορετικούς ανθρώπους με τρόπο διάφορο και ανεπανάληπτο. Συχνά τα ονόματα ασκούν επάνω μας γοητεία και δύναμη, ενώ άλλα αποστροφή.
Μία τέτοια εντυπωσιακή περίπτωση ονοματοδοσίας, από την ελληνική μυθολογία σε βακτήριο, είναι η περίπτωση του Πρωτέα.
“Πρώτ.ς” είναι αρχαία λέξη, που σημαίνει «πρώτος», «πρωτόγονος» και «πρωτογέννητος». Αν αυτό συνδυαστεί με την ικανότητα του Πρωτέα να παίρνει όποια μορφή θέλει, φτάνουμε ίσως στη βαθύτερη κατανόηση του μύθου.
Ο Πρωτέας είναι μια πρώτη μορφή ύλης που διαδοχικά μεταμορφώνεται και δημιουργεί όλες τις άλλες μορφές που αποτελούν τον κόσμο. Είναι η αρχική ουσία, που οι διαφορετικές εκδοχές της έφτιαξαν τα μέρη του σύμπαντος, ο «πρώτος» δαίμονας.
Όπως μας λέει ο Όμηρος, ήταν υποτακτικός του Ποσειδώνα και γνώριζε όλα τα βάθη της θάλασσας και τα μυστικά τους. Επίσης, ήταν προικισμένος με μαντικές ικανότητες και μπορούσε να μεταμορφώνεται σε ό,τι ήθελε, σε ζώο, σε φυτό, σε πουλί, ακόμη και σε φωτιά ή σε νερό.
Ο Πρωτέας έζησε ειρηνικά στο βασίλειό του, ώσπου ένα τραγικό συμβάν τον τάραξε. Όταν κάποτε ο Ηρακλής πέρασε από εκεί, μονομάχησε με τους δυο γιους του Πρωτέα, τον Πολύγονο (ή Τμώλο) και τον Τηλέγονο, τους οποίους και σκότωσε. Ο Πρωτέας δεν άντεξε και από τη λύπη του έπεσε στη θάλασσα. Οι θεοί τον σπλαχνίστηκαν και τον έκαναν αθάνατο θεό των νερών. Έλεγαν ότι ο Πρωτέας ήταν πάντα ανέκφραστος, ούτε μιλούσε, ούτε γελούσε ποτέ.
Γι’ αυτό και το μικρόβιο πήρε το όνομα Πρωτέας, επειδή έχει τη δυνατότητα να αλλάζει μορφές και να μεταβάλλεται συνεχώς.
Ο Πρωτέας -για να ξαναθυμηθούμε ορισμένα επι-στημονικά δεδομένα- είναι Gram-αρνητικό βακτηρί-διο. Τα παθογόνα, για τον άνθρωπο, είδη είναι τρία: mirabilis, vulgaris και penneri. Συχνότερα απαντάται ο «θαυμαστός» (mirabilis), ο οποίος είναι και ο πλέον ικανός …στις μεταμορφώσεις. Ο πρωτέας βρίσκεται γύρω μας. Σχεδόν παντού. Στην επιφάνεια του νερού των τελμάτων, στα ποτάμια, στα φυτά των κήπων, στους νιπτήρες, κ.λπ. Στον άνθρωπο αποτελεί μέλος της φυσιολογικής μικροβιακής χλωρίδας του εντέρου. Όπως τα περισ-σότερα σαπρόφυτα βακτηρίδια, ο πρωτέας γίνεται παθογόνος μόνο όταν καταστραφεί η φυσιολογική χλωρίδα του εντέρου ή όταν βρεθεί σε περιοχές του οργανισμού, όπου υπό φυσιολογικές συνθήκες δεν υπάρχει. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να προκαλούνται διάφορες νοσηρές καταστάσεις, όπως σηψαιμία, μηνιγγίτιδα (κυρίως στα νεογνά), λοιμώξεις του ου-ροποιητικού συστήματος (στα μεγαλύτερα παιδιά), μέχρι και διαπυήσεις τραυμάτων. Πρέπει να τονιστεί ότι παλαιότερα η μηνιγγίτιδα από πρωτέα -λόγω των συχνών οσφυονωτιαίων παρακεντήσεων και των χειρουργικών επεμβάσεων- ήταν το πρώτο αίτιο ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων.
Παράγει υδρόθειο και ουρεάση που προκαλεί ταχεία υδρόλυση της ουρίας απελευθερώνοντας αμμωνία.
Η αμμωνία ανεβάζει το pH των ούρων με αποτέλεσμα τον σχηματισμό λίθων. Η έντονη κινητικότητα των πρωτέων βοηθά στην είσοδο τους στο ουροποιητικό σύστημα με αποτέλεσμα την ουρολοίμωξη.
Διαθέτει εκπληκτικές ικανότητες ανάπτυξης αντοχής σε αντιβιοτικά και αυτό αποτελεί σε ορισμένες περιπτώσεις σημαντικό πρόβλημα, που απαιτεί ειδικό χειρισμό στην κλινική πράξη.