Η μουσική του Bach σε G minor: δόνηση, ψυχή, υγεία και το παράπονο του καλοσυγκερασμένου πιάνου
Η μουσική του Johann Sebastian Bach και ειδικότερα τα έργα του σε G minor (σολ ελάσσονα) αποτελούν μία από τις βαθύτερες πνευματικές και ψυχοσωματικές εμπειρίες της δυτικής μουσικής. Η συγκεκριμένη τονικότητα, σύμφωνα με τη μπαρόκ θεωρία των Affekten, συνδέεται με τη λύπη, την υπαρξιακή ένταση, την εσωστρέφεια και την κάθαρση. Δεν πρόκειται για μια απλή «θλιμμένη» κλίμακα, αλλά για έναν εσωτερικό τόπο μεταμόρφωσης.
Το συνθετικό ύφος του Bach χαρακτηρίζεται από μία «τοξικότητα»– ένταση που θεραπεύει. Η λεγόμενη «τοξικότητα» της μουσικής του Bach δεν είναι βιολογική, αλλά ψυχογνωστική και συναισθηματική.
Μένουμε εκστατικοί από την ακουστική εμπειρία της ακρόασης, καθώς δεν χαλαρώνουμε παθητικά και επ ουδενί δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι θα μπορουσε να λειτουργήσει ως υπόκρουση.
Απαιτείτει πλήρης παρουσία, καθώς η ένταση μπορεί αρχικά να αιφνιδιάσει, να ταραξει ή να κουράσει τον ακροατή.
Πράγματι, φαίνεται ότι ενεργοποιεί βαθιά συναισθηματικά στρώματα και φέρνει στην επιφάνεια απωθημενα βιώματα. Ετσι, σπάζουν τα πήλινα πόδια των ψευδαισθησεων της εσωτερικής ισορροπίας.
Παρά ταύτα, η «τοξικότητα» αυτή, λειτουργει ως μια βαθιά αλχημιστική ψυχοθεραπευτική διαδικασία. Από το σκότος του “nigredo” στι φως του “albedo”. Πρώτα λοιπον αποδομεί και έπειτα επαναδομεί.
Η πολυπλοκότητα της μουσικής του Bach εχει τραβήξει τη προσοχή της ιατρικής, και συγκεκριμένα της νευρολογιας, όσον αφορά τη συνεισφορά της, στη νευρογένεση. Η μουσική του Bach, και ειδικά τα πολυφωνικά έργα σε G minor, ενεργοποιεί ταυτόχρονα, ακουστικά, εκτελεστικά, συναισθηματικά και γνωστικά εγκεφαλικά δίκτυα.
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη δείχνει ότι τέτοιου είδους δομημένη πολυπλοκότητα: ενισχύει τη νευροπλαστικότητα, βελτιώνοντας τη μνήμη εργασίας αλλα και το το χρόνιο στρες, και έμμεσα υποστηρίζει τη νευρογένεση στον ιππόκαμπο, κυρίως μέσω της εστιασμένης ακρόασης και της συναισθηματικής επεξεργασίας. Η μουσική του Bach δεν «ναρκώνει» τον εγκέφαλο — τον εκπαιδεύει.
Ο Bach, είχε μία ιδιαίτεροτητα ανατομική. Συγκεκριμένα, εξαιρετικά μέγάλο ανοιγμα δακτύλων γεγονός που του επέτρεπε να εκτελεί πυκνή πολυφωνία και να συνθέτει κάθετες αρμονικές δομές ενώ μπορούσε να «βλέπει» τη μουσική ταυτόχρονα σε πολλές φωνές και κλίμακες. Η σωματική αυτή ιδιαιτερότητα επηρέασε άμεσα τον τρόπο σκέψης του: η μουσική για τον Bach δεν ήταν γραμμική αφήγηση, αλλά ζωντανό αρχιτεκτόνημα.
Σε μία φιλοσοφική – ψυχολογική προσεγγιση, η μουσική είναι δόνηση, και η g minor του Bach λειτουργεί κυρίως σε χαμηλότερες συχνότητες, βαριά αρμονικά πεδία, αργές συναισθηματικές ταλαντώσεις.
Αυτοί οι κραδασμοί per se επηρεάζουν το αυτόνομο νευρικό σύστημα, συγχρονίζουν τους εγκεφαλικούς ρυθμούς και οδηγούν σε βαθιά ενδοσκόπηση. Σε ψυχικό επίπεδο, η μουσική του Bach δεν αποφεύγει τον πόνο, τον οργανώνει σε νόημα και προσφέρει μια αίσθηση εσωτερικής τάξης μέσα στο χάος.
Ως ένας απόλυτα συγκροτημένος και αφοσιωμένος μουσουργός, ο Bach έχει μείνει στην ιστορία επισης και για το «παράπονο» του, σχετικά με το καλοσυγκερασμένο πιάνο.
Ο Bach έζησε τη μετάβαση από τα άνισα κουρδίσματα στο καλοσυγκερασμένο σύστημα. Παρότι το νέο σύστημα επέτρεπε τη χρήση όλων των κλιμάκων, είχε ένα τίμημα: την απώλεια του μοναδικού χαρακτήρα κάθε τονικότητας.
Για τον Bach κάθε κλίμακα είχε δικό της ήθος και ψυχική ποιότητα, το g minor «πονούσε» διαφορετικά από το d minor ή το c minor, οι μικροανισότητες δημιουργούσαν ψυχοακουστική ένταση και συγκίνηση. Το καλοσυγκερασμένο σύστημα εξομάλυνε αυτές τις διαφορές. Το παράπονό του δεν ήταν τεχνικό αλλά υπαρξιακό: η ισότητα κινδύνευε να ακυρώσει τη μοναδικότητα.
Νευροψυχολογικά, ενώ το καλοσυγκερασμένο πιάνο μειώνει τις μικροεντάσεις των συχνοτήτων, ο Bach αυξάνει την πολυφωνική πυκνότητα, εντείνει τη γνωστική απαίτηση και διατηρεί την εσωτερική δόνηση μέσω σχέσεων, όχι συχνοτήτων.
Για το επιλογικό μέρος, θα λέγαμε ότι ο Bach μας διδάσκει ότι: ο πόνος μπορεί να ενσωματωθεί σε αρμονία, η πειθαρχία δεν ακυρώνει το συναίσθημα και η τάξη μπορεί να είναι πράξη αγάπης. Ψυχικά και ιατρικά, η μουσική του μειώνει το άγχος, ενισχύει τη συγκέντρωση, υποστηρίζει τη συναισθηματική επεξεργασία, και χρησιμοποιείται αποτελεσματικά σε πλαίσια μουσικοθεραπείας.
Η μουσική του Bach σε g minor δεν είναι παρηγοριά· είναι μεταμόρφωση. Μπορεί να είναι απαιτητική, βαριά, ακόμη και «τοξική» στην πρώτη επαφή — αλλά ακριβώς γι’ αυτό είναι θεραπευτική. Δεν χαϊδεύει την ψυχή. Τη δομεί. Μία πλήρης αλχημιστική εργασία!