Βιασύνη ή Εγρήγορση; Δύο δρόμοι, δύο τρόποι ζωής
Οι λέξεις δεν είναι απλώς ήχοι. Είναι φορείς μνήμης, πολιτισμού και σοφίας. Κρύβουν μέσα τους έναν τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο. Δύο τέτοιες λέξεις, που μοιάζουν να περιγράφουν την ταχύτητα της ανθρώπινης δράσης αλλά στην πραγματικότητα εκφράζουν δύο εντελώς διαφορετικές στάσεις ζωής, είναι η βιασύνη και η εγρήγορση.
Η βιασύνη και η κρυμμένη βία
Η λέξη «βιασύνη» προέρχεται από το ρήμα βιάζω, που σημαίνει εξαναγκάζω, πιέζω, ασκώ βία. Η ίδια η ετυμολογία της μας αποκαλύπτει ότι κάθε βιασύνη εμπεριέχει μια μορφή βίας: βία απέναντι στον χρόνο, απέναντι στους άλλους, αλλά κυρίως απέναντι στον εαυτό μας. Ο άνθρωπος που βιάζεται επιδιώκει να επιταχύνει τη φυσική ροή των πραγμάτων. Δεν αφήνει το γεγονός να ωριμάσει ούτε την πράξη να γεννηθεί στον κατάλληλο χρόνο. Σπρώχνει τα γεγονότα, πιέζει τις καταστάσεις, απαιτεί αποτελέσματα πριν έρθει η στιγμή τους.
Η βιασύνη γεννά: * λανθασμένες αποφάσεις, * συγκρούσεις, * άγχος, * εξάντληση, * απογοήτευση. Στην ουσία της, η βιασύνη είναι μια μορφή εσωτερικής αλαζονείας. Είναι η πεποίθηση ότι μπορούμε να επιβληθούμε στον χρόνο. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αρχαίοι Έλληνες τιμούσαν τον Καιρό, τη σωστή στιγμή. Γνώριζαν πως ακόμη και η πιο σωστή πράξη, όταν γίνει πρόωρα ή καθυστερημένα, μπορεί να οδηγήσει στην καταστροφή.
Η εγρήγορση και η σοφία της ροής
Αντίθετα, η λέξη εγρήγορση προέρχεται από το «ἐγρήγορα», δηλαδή «είμαι ξύπνιος», «είμαι αφυπνισμένος». Η εγρήγορση δεν είναι βιασύνη. Δεν σημαίνει τρέχω. Σημαίνει παρατηρώ, αντιλαμβάνομαι, είμαι παρών. Ο άνθρωπος της εγρήγορσης κινείται μέσα στη ροή των γεγονότων. Δεν τα εξαναγκάζει, αλλά δεν τα αφήνει και να τον παρασύρουν. Είναι σαν τον έμπειρο ναυτικό που δεν μπορεί να διατάξει τον άνεμο, αλλά γνωρίζει πότε να ανοίξει τα πανιά του. Η εγρήγορση είναι η τέχνη της συνειδητής παρουσίας. Δεν έχει αδράνεια, αλλά ούτε και βία. Δεν έχει παθητικότητα, αλλά ούτε και βεβιασμένη δράση. Έχει ρυθμό. Και ο ρυθμός είναι η μυστική γλώσσα της ζωής.
Η παραγωγή έργου γεννιέται στην εγρήγορση
Το μεγάλο έργο –επιστημονικό, καλλιτεχνικό, πνευματικό ή ανθρώπινο– δεν γεννιέται ποτέ από τη βιασύνη. Ο γεωργός δεν τραβά το φυτό για να μεγαλώσει γρηγορότερα. Ο γλύπτης δεν χτυπά μανιασμένα το μάρμαρο. Ο μουσικός δεν επιταχύνει το μέτρο επειδή ανυπομονεί να τελειώσει το κομμάτι. Όλοι ακολουθούν έναν εσωτερικό ρυθμό. Η βιασύνη παράγει ποσότητα. Η εγρήγορση παράγει ποιότητα. Η βιασύνη δημιουργεί αποτελέσματα χωρίς βάθος. Η εγρήγορση δημιουργεί έργο που αντέχει στον χρόνο.
Η στάση αυτή σε όλους τους τομείς της ζωής
Στις σχέσεις Η βιασύνη απαιτεί. Η εγρήγορση ακούει. Η βιασύνη θέλει να κατακτήσει. Η εγρήγορση θέλει να κατανοήσει. Πόσες σχέσεις καταστρέφονται επειδή οι άνθρωποι βιάζονται να πάρουν απαντήσεις, να επιβάλουν αποφάσεις ή να εξαναγκάσουν συναισθήματα; Η αγάπη, όπως και κάθε ζωντανός οργανισμός, χρειάζεται χρόνο.
Στην εργασία
Ο βιαστικός άνθρωπος κυνηγά αποτελέσματα. Ο εγρήγορος άνθρωπος χτίζει διαδικασίες. Ο πρώτος εξαντλείται. Ο δεύτερος εξελίσσεται.
Στην πνευματική ζωή
Η βιασύνη θέλει να φτάσει γρήγορα στη γνώση. Η εγρήγορση απολαμβάνει το ταξίδι της αναζήτησης. Η σοφία δεν αποκαλύπτεται σε εκείνον που τρέχει, αλλά σε εκείνον που παρατηρεί.
Η δαμάστρια των παθών
Τα περισσότερα πάθη γεννιούνται από τη βιασύνη: * η οργή θέλει άμεση εκτόνωση, * η λαγνεία άμεση ικανοποίηση, * η απληστία άμεσο κέρδος, * η ζήλια άμεση κατοχή. Η εγρήγορση δημιουργεί ανάμεσα στην επιθυμία και την πράξη έναν ιερό χώρο. Μια παύση. Και μέσα σε αυτή την παύση γεννιέται η ελευθερία. Ο άνθρωπος που βρίσκεται σε εγρήγορση δεν καταπιέζει τα πάθη του. Τα παρατηρεί. Τα αναγνωρίζει. Τα οδηγεί. Δεν τα αφήνει να τον κυβερνήσουν. Τα χαλιναγωγεί όπως ο ηνίοχος τα άλογα του άρματος.
Ο Πλάτων και το άρμα της ψυχής
Στον μύθο του άρματος στον Φαίδρος, ο Πλάτων παρουσιάζει την ψυχή ως έναν ηνίοχο που οδηγεί δύο άλογα: το ένα ευγενές και το άλλο ατίθασο. Ο ηνίοχος δεν σκοτώνει το άτακτο άλογο. Το καθοδηγεί. Αυτό είναι η εγρήγορση. Η συνειδητή παρουσία που κυβερνά τα πάθη χωρίς να τα καταστρέφει.
Ο Οδυσσέας και η νίκη επί της βιασύνης
Στην Οδύσσεια ο Οδυσσέας δεν σώζεται επειδή είναι ο πιο δυνατός. Σώζεται επειδή παραμένει άγρυπνος και προσεκτικός. Αν είχε ενεργήσει βιαστικά απέναντι στους Κύκλωπες, στις Σειρήνες ή στους μνηστήρες, θα είχε χαθεί. Η νίκη του είναι νίκη της εγρήγορσης απέναντι στη βιασύνη.
Ο Αχιλλέας και η βία της βιασύνης
Αντίθετα, ο Αχιλλέας παραδίδεται πολλές φορές στη βίαιη ορμή του θυμού. Η βιαστική οργή του οδηγεί σε καταστροφές. Η αρχαία τραγωδία μάς υπενθυμίζει διαρκώς ότι το πάθος που ενεργεί χωρίς επίγνωση γίνεται ύβρις.
Μια στάση ζωής
Ίσως η αληθινή ωριμότητα να μην βρίσκεται στο να κινούμαστε γρήγορα, αλλά στο να είμαστε παρόντες. Να μη βιαζόμαστε. Να είμαστε σε εγρήγορση. Να αφήνουμε τη ζωή να αναπνέει και τα γεγονότα να ωριμάζουν. Διότι ο άνθρωπος που βιάζεται ασκεί βία στον χρόνο. Ενώ ο άνθρωπος που βρίσκεται σε εγρήγορση συνεργάζεται με τη ροή του. Και τότε το έργο του, οι σχέσεις του και η ίδια η ψυχή του αποκτούν εκείνη τη σπάνια αρμονία που οι αρχαίοι ονόμαζαν: ΜΕΤΡΟ