Όνειρο ή ευχή; Η διαφορά βρίσκεται στον δρόμο
Υπάρχει μια φράση που ακούω πολύ συχνά στο τέλος μιας συνεδρίας. Ο άνθρωπος σηκώνεται από την καρέκλα, παίρνει το διατροφικό του πρόγραμμα και λίγο πριν φύγει λέει: «Εύχομαι να τα πάω καλά αυτή τη φορά.» Και πολλές φορές του απαντώ: «Γιατί εύχεστε;»
Η ερώτηση συνήθως προκαλεί έκπληξη. Γιατί έχουμε μάθει να θεωρούμε την ευχή κάτι θετικό. Και ασφαλώς είναι. Η ευχή κρύβει μέσα της ελπίδα, επιθυμία, προσδοκία. Όμως υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο «εύχομαι» και στο «ονειρεύομαι και αποφασίζω να το πραγματοποιήσω». Η ευχή κοιτάζει κυρίως το αποτέλεσμα. Το όνειρο, όταν μετατρέπεται σε πραγματικό στόχο, κοιτάζει και τον δρόμο. Και αυτή η διαφορά μπορεί να αλλάξει τα πάντα. Η ευχή αγαπά τον προορισμό. Το όνειρο αποδέχεται και το ταξίδι. «Εύχομαι να χάσω 20 κιλά.» «Εύχομαι να πάρω το πτυχίο μου.» «Εύχομαι να γράψω ένα βιβλίο.» «Εύχομαι να αλλάξω δουλειά.» «Εύχομαι να τρέξω έναν μαραθώνιο.» Σε όλες αυτές τις προτάσεις το μυαλό ταξιδεύει αμέσως στην τελευταία εικόνα. Στη ζυγαριά που δείχνει τον επιθυμητό αριθμό. Στο πτυχίο που κρατάμε στα χέρια. Στο βιβλίο που βρίσκεται τυπωμένο μπροστά μας. Στην καινούργια δουλειά. Στη γραμμή του τερματισμού. Η εικόνα είναι όμορφη. Μας συγκινεί. Μας δίνει για λίγο την αίσθηση ότι βρισκόμαστε ήδη εκεί.
Αλλά ανάμεσα στο «εδώ» και στο «εκεί» υπάρχει κάτι που η ευχή συχνά αφήνει έξω από το κάδρο: ο δρόμος. Και ο δρόμος απαιτεί χρόνο. Απαιτεί οργάνωση. Απαιτεί επανάληψη. Απαιτεί να μάθουμε. Απαιτεί να αποτύχουμε κάποιες φορές. Απαιτεί να αλλάξουμε σχέδιο όταν το πρώτο σχέδιο δεν λειτουργεί. Κυρίως, απαιτεί να συνεχίσουμε και τις ημέρες που δεν αισθανόμαστε ιδιαίτερα κινητοποιημένοι. Εκεί ακριβώς η επιθυμία αρχίζει να μετατρέπεται σε στόχο. Το όνειρο δεν είναι παθητική φαντασίωση
Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιούμε συχνά τη λέξη «όνειρο» σαν συνώνυμο της φαντασίας. Εδώ, όμως, μιλώ για κάτι διαφορετικό: για το όνειρο που έχουμε αποφασίσει να υπηρετήσουμε. Ένα τέτοιο όνειρο δεν λέει μόνο: «Θέλω να φτάσω εκεί.» Ρωτά: «Τι πρέπει να κάνω για να φτάσω εκεί;» Και μετά έρχονται οι πραγματικές ερωτήσεις: Πόσο χρόνο χρειάζομαι; Τι πρέπει να αλλάξω; Τι πρέπει να μάθω; Τι θα χρειαστεί να θυσιάσω; Ποιες δυσκολίες είναι πιθανό να εμφανιστούν; Τι θα κάνω όταν εμφανιστούν; Ποιος μπορεί να με βοηθήσει; Και, ίσως η σημαντικότερη ερώτηση: Είμαι διατεθειμένος να επαναλαμβάνω τις απαραίτητες πράξεις για αρκετό καιρό, ακόμη κι όταν το τελικό αποτέλεσμα αργεί να φανεί; Αυτό είναι το σημείο όπου το όνειρο αποκτά δομή. Η ψυχολογία των στόχων λέει κάτι παρόμοιο
Η διεθνής βιβλιογραφία για τη στοχοθεσία έχει δείξει ότι οι συγκεκριμένοι στόχοι κατευθύνουν τη συμπεριφορά αποτελεσματικότερα από τους αόριστους. Η θεωρία στοχοθεσίας των Locke και Latham συνδέει τους στόχους με την κατεύθυνση της προσοχής, την προσπάθεια, την επιμονή και την ανάπτυξη στρατηγικών. (APA Dictionary) Με άλλα λόγια, δεν αρκεί: «Θέλω να τα πάω καλά.» Χρειάζεται να αρχίσει να γίνεται: «Τι σημαίνει για εμένα “να τα πάω καλά” και ποιες συμπεριφορές θα με οδηγήσουν εκεί;» Οι Peter Gollwitzer και Gabriele Oettingen έχουν μελετήσει εκτενώς ακριβώς αυτή τη μετάβαση από την επιθυμία στην πράξη. Η έρευνά τους διαχωρίζει ουσιαστικά δύο διαδικασίες: τη δημιουργία του στόχου και την υλοποίησή του. (OUP Academic) Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η έννοια του mental contrasting: να επιτρέπεις στον εαυτό σου να δει το επιθυμητό μέλλον, αλλά αμέσως μετά να στρέφεις το βλέμμα στην πραγματικότητα και στα εμπόδια που βρίσκονται ανάμεσα σε εσένα και σε αυτό. Γιατί η θετική φαντασίωση από μόνη της μπορεί να είναι ευχάριστη, αλλά δεν δημιουργεί αναγκαστικά την ανάγκη για δράση.
Άρα: Δεν αρκεί να οραματιστώ πού θέλω να βρεθώ. Πρέπει να αναγνωρίσω τι βρίσκεται ανάμεσα σε εμένα και εκεί. Και μετά να σχεδιάσω τι θα κάνω γι’ αυτό. «Αν συμβεί αυτό, τότε θα κάνω εκείνο» Μία ακόμη πολύ ενδιαφέρουσα έννοια της ψυχολογίας είναι οι implementation intentions, δηλαδή τα σχέδια τύπου «αν–τότε». Δεν λες απλώς: «Θα προσέχω περισσότερο τη διατροφή μου.» Λες: «Αν γυρίσω αργά και πεινάω πολύ, τότε θα έχω ήδη διαθέσιμη αυτή την επιλογή αντί να παραγγείλω παρορμητικά.» Δεν λες: «Θα γυμνάζομαι.» Λες: «Τη Δευτέρα, την Τετάρτη και την Παρασκευή, μετά τη δουλειά, θα περπατώ για 40 λεπτά.» Δεν λες: «Δεν θα χαλάσω το πρόγραμμα όταν βγω.» Λες: «Αν βγω για φαγητό, τότε θα επιλέξω αυτό που πραγματικά θέλω να φάω, θα απολαύσω το γεύμα και στο επόμενο γεύμα θα επιστρέψω κανονικά στη ρουτίνα μου.» Αυτά τα σχέδια συνδέουν εκ των προτέρων μια προβλέψιμη κατάσταση ή ένα εμπόδιο με μια συγκεκριμένη αντίδραση και έχει φανεί ότι διευκολύνουν την επίτευξη στόχων. (DOI) Και εδώ βρίσκεται ίσως ο πυρήνας της διαφοράς: Η ευχή ελπίζει ότι δεν θα υπάρξουν εμπόδια. Ο οργανωμένος στόχος γνωρίζει ότι θα υπάρξουν — και προετοιμάζεται γι’ αυτά.
Και κάπου εδώ επιστρέφω στο διαιτολογικό μου γραφείο
Όταν λοιπόν ένας άνθρωπος ολοκληρώνει τη συνεδρία μας και μου λέει: «Εύχομαι να τα πάω καλά», η απάντησή μου είναι: «Γιατί εύχεστε;» Δεν πρόκειται να δώσετε εξετάσεις τύχης. Δεν χρειάζεται να ελπίζετε ότι κάποια εξωτερική δύναμη θα αποφασίσει αν θα τα καταφέρετε. Χρειάζεται να προετοιμαστούμε. Να οργανώσουμε το περιβάλλον σας. Να δούμε τις ώρες που πεινάτε περισσότερο. Να προβλέψουμε τις δύσκολες ημέρες. Να βρούμε τι θα κάνετε όταν δεν υπάρχει χρόνος για μαγείρεμα. Τι θα κάνετε στο εστιατόριο. Τι θα συμβεί στις διακοπές. Πώς θα αντιμετωπίσετε μια εβδομάδα που η ζυγαριά δεν κινείται. Και κυρίως, τι θα κάνετε όταν κάποια στιγμή — γιατί θα συμβεί — δεν ακολουθήσετε το πρόγραμμα όπως θα θέλατε. Αυτό δεν είναι ευχή. Είναι στρατηγική. Η απώλεια βάρους δεν χρειάζεται ευχές. Χρειάζεται δρόμο. Στην απώλεια βάρους η νοοτροπία της «ευχής» είναι ιδιαίτερα συχνή. «Μακάρι αυτή η δίαιτα να πετύχει.» Όμως αυτή η φράση τοποθετεί σχεδόν όλο το βάρος της επιτυχίας στο τελικό αποτέλεσμα. Και όταν αυτό δεν έρχεται αρκετά γρήγορα, γεννιέται η απογοήτευση.
Αντίθετα, ο άνθρωπος που μετατρέπει την επιθυμία του σε οργανωμένο στόχο σκέφτεται διαφορετικά: Δεν σχεδιάζει μόνο πώς θα χάσει βάρος. Σχεδιάζει πώς θα ζήσει όσο χάνει βάρος. Αυτή είναι τεράστια διαφορά. Γιατί η πραγματική ζωή θα συνεχίσει να υπάρχει. Θα υπάρξουν τραπέζια, γιορτές, ταξίδια, δύσκολες ημέρες, άγχος, κούραση, πείνα, περίοδοι μικρότερης κινητοποίησης και πιθανώς στασιμότητα στη ζυγαριά. Το ζητούμενο επομένως δεν είναι να δημιουργήσουμε έναν τέλειο δρόμο. Είναι να δημιουργήσουμε έναν δρόμο αρκετά ρεαλιστικό ώστε να μπορούμε να συνεχίσουμε να περπατάμε πάνω του. Από το «θέλω να χάσω 20 κιλά» στο «τι κάνω σήμερα;» Τα 20 κιλά είναι το αποτέλεσμα. Το σημερινό γεύμα είναι η διαδικασία. Η καλύτερη οργάνωση των αγορών είναι η διαδικασία. Η επαρκής πρωτεΐνη, τα λαχανικά, η κίνηση, ο ύπνος και η παρακολούθηση είναι μέρος της διαδικασίας. Το να επιστρέψεις μετά από μια δύσκολη ημέρα είναι η διαδικασία. Το να μάθεις να ξεχωρίζεις την πείνα από μια παρόρμηση είναι η διαδικασία. Το να μη μετατρέψεις ένα γεύμα εκτός προγράμματος σε μία εβδομάδα εγκατάλειψης είναι η διαδικασία. Η ζυγαριά δείχνει το αποτέλεσμα. Η καθημερινότητά μας χτίζει το αποτέλεσμα. Και γι’ αυτό η επιτυχία δεν κρίνεται μόνο από το πόσο πολύ θέλουμε κάτι. Κρίνεται και από το πόσο καλά έχουμε προετοιμάσει τη ζωή μας για να μπορέσει να το υποστηρίξει. Από την ευχή στην απόφαση Μου αρέσει ιδιαίτερα η σκέψη του Viktor Frankl ότι η απάντησή μας απέναντι στις απαιτήσεις της ζωής βρίσκεται τελικά στην υπεύθυνη πράξη και όχι μόνο στη σκέψη ή στον λόγο — μια ιδέα που οι Oettingen και Gollwitzer χρησιμοποιούν ως αφετηρία στη συζήτησή τους για την αυτορρύθμιση και την επίτευξη στόχων. Θα μπορούσαμε λοιπόν να περιγράψουμε τη μετάβαση κάπως έτσι: Ευχή: «Μακάρι να συμβεί.» Επιθυμία: «Θέλω να συμβεί.» Όνειρο: «Μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου εκεί.» Στόχος: «Αποφασίζω να κινηθώ προς τα εκεί.» Σχέδιο: «Ξέρω ποιο είναι το επόμενο βήμα.» Δέσμευση: «Θα συνεχίσω ακόμη κι όταν ο δρόμος γίνει δύσκολος.» Και ίσως τελικά αυτή να είναι η πιο ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην ευχή και στο όνειρο που γίνεται πραγματικότητα: Η ευχή κοιτάζει τον προορισμό. Το όνειρο χαράζει τον δρόμο. Η ευχή λέει: «Ελπίζω να τα καταφέρω.» Το όνειρο που έγινε στόχος λέει: «Ξέρω ότι θα υπάρξουν δυσκολίες. Έχω αποφασίσει όμως να μάθω πώς να τις αντιμετωπίζω.» Γι’ αυτό, την επόμενη φορά που θα τελειώσουμε μια συνεδρία και θα ακούσω: «Εύχομαι να τα πάω καλά…» πιθανότατα θα χαμογελάσω και θα ρωτήσω ξανά: «Γιατί εύχεστε; Εμείς δεν κάναμε μια ευχή. Μόλις φτιάξαμε ένα σχέδιο.»