logo
Η Γεωργία Κατσογριδάκη είναι διαιτολόγος διατροφολόγος με πολυετή πείρα στο χώρο της διατροφής. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στη Βιοτεχνολογία από το τμήμα Βιοχημείας, και υποψήφια διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
Κούμα 37, Λάρισα
6ης Οκτωβρίου 68, Ελασσόνα
2410 532 660
info@katsogridaki.gr

Λάθε βιώσας: Η τέχνη να ζεις αληθινά, χωρίς να κρύβεσαι από τον εαυτό σου

Λάθε βιώσας: Η τέχνη να ζεις αληθινά, χωρίς να κρύβεσαι από τον εαυτό σου

Ένα ταξίδι αυτογνωσίας από τον Επίκουρο στο «Γνώθι σαυτόν» του Απόλλωνα

Υπάρχουν φράσεις που μοιάζουν απλές, αλλά κρύβουν μέσα τους ολόκληρα φιλοσοφικά σύμπαντα. Φράσεις που, όσο περισσότερο τις προσεγγίζουμε, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούμε ότι δεν μας ζητούν απλώς να σκεφτούμε διαφορετικά, αλλά να ζήσουμε διαφορετικά. Μία από αυτές είναι το περίφημο «Λάθε βιώσας», που συνδέεται με την επικούρεια φιλοσοφία και αποδίδεται συνήθως ως «ζήσε απαρατήρητος». Μια προτροπή που, με την πρώτη ματιά, μοιάζει να μας καλεί να αποσυρθούμε από τον κόσμο, να αποφύγουμε τη δημοσιότητα και να προστατεύσουμε την ιδιωτικότητά μας από τα αδιάκριτα βλέμματα. Αλλά τι θα συνέβαινε αν τολμούσαμε να αναζητήσουμε πίσω από αυτή τη φράση ένα βαθύτερο, εσωτερικό νόημα; Αν τη διαβάζαμε όχι μόνο ως συμβουλή για τη σχέση μας με τους άλλους, αλλά και ως ένα ερώτημα για τη σχέση μας με τον ίδιο μας τον εαυτό; Διότι, πολλές φορές, το μεγαλύτερο μυστήριο της ζωής δεν είναι αυτό που κρύβουμε από τους άλλους. Είναι αυτό που δεν έχουμε ακόμη ανακαλύψει μέσα μας.

Η πρώτη ανάγνωση: Να μη ζεις για τα μάτια των άλλων

Αν ερμηνεύσουμε το «Λάθε βιώσας» ως προτροπή να μη ζούμε εκτεθειμένοι στη δημόσια κρίση, τότε η φράση αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη εποχή. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η εικόνα συχνά προηγείται της ουσίας. Μαθαίνουμε να παρουσιάζουμε τον εαυτό μας, να επιμελούμαστε την παρουσία μας, να διαμορφώνουμε μια ταυτότητα που θα γίνει αποδεκτή, θα αναγνωριστεί και θα επιβραβευτεί από τους άλλους. Σταδιακά, όμως, υπάρχει ο κίνδυνος να ξεχάσουμε κάτι θεμελιώδες: να γίνουμε τόσο απασχολημένοι με την εικόνα μας, ώστε να χάσουμε την επαφή με την αλήθεια μας. Φοράμε πρόσωπα που μας εξασφαλίζουν αποδοχή. Υιοθετούμε απόψεις που δεν μας εκφράζουν. Ακολουθούμε διαδρομές που δεν επιλέξαμε πραγματικά, αλλά που θεωρήσαμε ασφαλείς, επειδή ανταποκρίνονται στις προσδοκίες της οικογένειας, της κοινωνίας ή του περιβάλλοντός μας. Και τότε συμβαίνει κάτι παράδοξο: οι άλλοι γνωρίζουν μια εκδοχή μας, ενώ εμείς απομακρυνόμαστε όλο και περισσότερο από εκείνο που πραγματικά είμαστε. Μπορεί να αποκτήσουμε κοινωνική αναγνώριση, επαγγελματική επιτυχία και την αποδοχή των γύρω μας. Ωστόσο, πίσω από αυτή την επιτυχημένη εικόνα, μπορεί να παραμένει ένα αίσθημα κενού, σαν να ζούμε μια ζωή που φαίνεται δική μας, αλλά δεν μας ανήκει ολοκληρωτικά. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι μας βλέπουν οι άλλοι. Είναι ότι, στην προσπάθειά μας να ελέγξουμε το βλέμμα τους, παύουμε να βλέπουμε εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας. Και τότε γεννιέται το ουσιαστικό ερώτημα: Ποιος είμαι όταν δεν χρειάζεται να αποδείξω τίποτα σε κανέναν;

Η δεύτερη ανάγνωση: Να πάψεις να κρύβεσαι από τον εαυτό σου

Ας επιχειρήσουμε τώρα μια διαφορετική, εσωτερική ανάγνωση της φράσης. Τι θα γινόταν αν το «Λάθε βιώσας» γινόταν μια πρόσκληση να ξεφύγουμε όχι από τα μάτια των άλλων, αλλά από τη διαρκή εσωτερική κρίση; Να πάψουμε να φυλακίζουμε τον εαυτό μας μέσα σε χαρακτηρισμούς, ενοχές, στερεότυπα και ορισμούς που θεωρούμε αμετάκλητους; Πόσες φορές λέμε «εγώ είμαι έτσι» και μετατρέπουμε μια συνήθεια σε μοίρα; Πόσες φορές ταυτιζόμαστε με τα λάθη μας, με τις αποτυχίες μας ή με τις επιλογές του παρελθόντος, σαν να αποτελούν την οριστική περιγραφή της ύπαρξής μας; Και πόσες φορές απορρίπτουμε μια δυνατότητα πριν καν της δώσουμε την ευκαιρία να εκδηλωθεί, επειδή έχουμε ήδη αποφασίσει ποιοι είμαστε και μέχρι πού μπορούμε να φτάσουμε; Ο άνθρωπος δεν είναι ένα στατικό αντικείμενο. Είναι μια ύπαρξη που μεταβάλλεται, εξελίσσεται, αναθεωρεί και ανακαλύπτει διαρκώς νέες πτυχές της. Δεν είμαστε μόνο αυτό που υπήρξαμε. Είμαστε και αυτό που μπορούμε ακόμη να γίνουμε. Αυτή η διαπίστωση δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε τα λάθη μας ή να αποφεύγουμε την αυτοκριτική. Σημαίνει να μάθουμε να παρατηρούμε τον εαυτό μας χωρίς να τον καταδικάζουμε, να αναγνωρίζουμε τις αδυναμίες μας χωρίς να τις μετατρέπουμε σε ταυτότητα και να αντιμετωπίζουμε τις δυνατότητές μας χωρίς τον περιορισμό των παλιών μας πεποιθήσεων. Η αυτογνωσία δεν είναι μια τελεσίδικη απάντηση στο ερώτημα «ποιος είμαι;». Είναι η διαρκής προθυμία να επανεξετάζουμε την απάντηση.

Από το «Λάθε βιώσας» στο «Γνώθι σαυτόν»

Στο δελφικό ιερό του Απόλλωνα δεσπόζει η περίφημη προτροπή «Γνώθι σαυτόν»: γνώρισε τον εαυτό σου. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα αιτήματα της αρχαίας ελληνικής σκέψης. Ένα αίτημα που δεν εξαντλείται στην αναγνώριση των επιθυμιών, των φόβων ή των συνηθειών μας. Μας καλεί να διερευνήσουμε τα όριά μας, τις αντιφάσεις μας, τα κίνητρά μας και τη θέση μας μέσα στον κόσμο. Αν το «Γνώθι σαυτόν» αποτελεί την πρόσκληση να ξεκινήσουμε την εσωτερική αναζήτηση, τότε το «Λάθε βιώσας», μέσα από μια σύγχρονη φιλοσοφική ανάγνωση, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως υπενθύμιση να μην εγκλωβιστούμε στην ανάγκη να ορίσουμε οριστικά τον εαυτό μας. Δεν υπάρχει πραγματική αυτογνωσία χωρίς ειλικρίνεια. Αλλά δεν υπάρχει ούτε βαθιά αυτογνωσία όταν η αυτοπαρατήρηση μετατρέπεται σε αδιάκοπη αυτοκατηγορία. Χρειάζεται να μπορούμε να κοιτάζουμε μέσα μας με καθαρότητα, χωρίς να φοβόμαστε όσα θα συναντήσουμε, αλλά και χωρίς να θεωρούμε ότι όσα ανακαλύπτουμε αποτελούν την τελική μας μορφή. Η φιλοσοφία, σε αυτή την πορεία, δεν είναι απλώς η μελέτη ιδεών και θεωριών. Είναι μια άσκηση ελευθερίας: η δυνατότητα να απομακρυνθούμε από τις έτοιμες απαντήσεις και να εξετάσουμε με θάρρος τις βεβαιότητές μας. Τα αρχέτυπα που κοιμούνται μέσα μας Υπάρχει μια ιδιαίτερα γόνιμη ιδέα στην πλατωνική παράδοση και στη μεταγενέστερη φιλοσοφική σκέψη: ο άνθρωπος δεν εξαντλείται σε όσα έχει ήδη εκδηλώσει. Διαθέτει δυνατότητες που παραμένουν ανεκδήλωτες και περιμένουν τις κατάλληλες συνθήκες για να αναπτυχθούν. Ας σκεφτούμε τον Σωκράτη. Τον άνθρωπο που έκανε την αμφισβήτηση αφετηρία της αναζήτησης, που δεν αντιμετώπισε τη γνώση ως επίδειξη βεβαιότητας, αλλά ως διαρκή εξέταση του εαυτού και του κόσμου. Ας σκεφτούμε τον Πυθαγόρα, που συνδέθηκε με την αναζήτηση της αρμονίας, της μαθηματικής τάξης και της σχέσης ανάμεσα στους αριθμούς και την πραγματικότητα. Οι μορφές αυτές δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται ως πρότυπα που οφείλουμε να αντιγράψουμε. Μπορούν να λειτουργήσουν ως σύμβολα ανθρώπινων δυνατοτήτων: της κριτικής σκέψης, της πνευματικής πειθαρχίας, της αναζήτησης της αλήθειας και της ικανότητας να ανακαλύπτουμε τάξη μέσα στην πολυπλοκότητα. Μέσα σε κάθε άνθρωπο μπορεί να υπάρχει, εν σπέρματι, η δυνατότητα να αναπτύξει χαρακτηριστικά που θαυμάζει σε αυτές τις μεγάλες μορφές. Όχι επειδή είμαστε προορισμένοι να γίνουμε Σωκράτες ή Πυθαγόρες, αλλά επειδή η ανθρώπινη φύση διαθέτει ένα εύρος δυνατοτήτων πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που συνήθως της επιτρέπουμε να εκδηλώσει. Η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε αυτές τις δυνατότητες, να τις καλλιεργήσουμε και να τις μετατρέψουμε σε πράξη. Κάθε φορά που επιλέγουμε να εξετάσουμε μια πεποίθησή μας αντί να την υπερασπιστούμε μηχανικά, καλλιεργούμε τη σωκρατική διάσταση της σκέψης μας. Κάθε φορά που αναζητούμε την ισορροπία ανάμεσα στις επιθυμίες μας, στις ανάγκες μας και στις συνέπειες των πράξεών μας, ασκούμαστε στην αρμονία. Κάθε φορά που αρνούμαστε να παραμείνουμε αιχμάλωτοι μιας παλιάς εκδοχής του εαυτού μας, ανοίγουμε χώρο για μια νέα δυνατότητα. Η μεγαλουργία, επομένως, δεν χρειάζεται να σημαίνει κοινωνική αναγνώριση ή ιστορική φήμη. Μπορεί να σημαίνει ότι κατορθώνουμε να εκδηλώσουμε τις καλύτερες δυνατότητές μας και να δώσουμε στη ζωή μας ουσιαστικό περιεχόμενο.

Η φιλοσοφία ως άσκηση μεταμόρφωσης

Η φιλοσοφία χάνει ένα μέρος της δύναμής της όταν περιορίζεται σε θεωρητική γνώση. Μπορούμε να γνωρίζουμε τα έργα μεγάλων στοχαστών, να παραθέτουμε αποφθέγματα και να συζητούμε υψηλές ιδέες, χωρίς να έχει αλλάξει ουσιαστικά ο τρόπος με τον οποίο ζούμε. Η πραγματική πρόκληση αρχίζει όταν η σκέψη γίνεται πράξη. Όταν εξετάζουμε τις επιθυμίες μας και αναρωτιόμαστε αν μας οδηγούν στην ευτυχία ή σε μια ατέρμονη αναζήτηση περισσότερων αγαθών. Όταν διακρίνουμε ποιες από τις επιλογές μας πηγάζουν από τις πραγματικές μας ανάγκες και ποιες υπαγορεύονται από τον φόβο της απόρριψης. Όταν μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τις λανθασμένες κρίσεις μας, να διορθώνουμε τη συμπεριφορά μας και να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες με μεγαλύτερη ψυχραιμία. Αυτή είναι η πρακτική διάσταση της φιλοσοφίας: η σταδιακή μεταμόρφωση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και συμμετέχουμε στον κόσμο. Στο πλαίσιο μιας τέτοιας φιλοσοφικής προσέγγισης, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο «συγκερασμός» για να περιγράψουμε τη διαδικασία μέσα από την οποία η γνώση, η αυτοπαρατήρηση και η άσκηση συνδυάζονται, ώστε να διαμορφώσουν έναν πιο συνειδητό άνθρωπο. Ο συγκερασμός, ως ερμηνευτικό σχήμα, δεν είναι απλώς η συσσώρευση γνώσεων. Είναι η προσπάθεια να συμφιλιωθούν η σκέψη με την πράξη, η επιθυμία με τη σύνεση και η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας με την πραγματική συμπεριφορά μας. Μια τέτοια διαδικασία μπορεί να έχει χαρακτήρα μύησης, όχι με την έννοια μιας μαγικής αποκάλυψης, αλλά ως σταδιακή μετάβαση από την άκριτη ζωή στη συνειδητή επιλογή. Ο μαθητής καλείται να αποδείξει στην πράξη ότι έχει αφομοιώσει όσα έμαθε. Ότι μπορεί να αναγνωρίζει τις πλάνες του, να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του, να διακρίνει το ουσιώδες από το περιττό και να ενεργεί με συνέπεια. Η επιτυχία δεν μετριέται από το πόσα γνωρίζει ή από το πόσο εντυπωσιακά μιλά. Μετριέται από το κατά πόσο έχει αλλάξει ο τρόπος που ζει. Και ίσως αυτό να είναι το δυσκολότερο είδος απόδειξης: να μπορείς να ενσαρκώσεις εκείνο που ισχυρίζεσαι ότι γνωρίζεις. Πότε ο άνθρωπος είναι έτοιμος να μεγαλουργήσει; Δεν είναι όταν πια δεν έχει αδυναμίες. Ούτε όταν έχει κατακτήσει την απόλυτη αυτογνωσία, σαν να πρόκειται για έναν τελικό προορισμό. Είναι όταν έχει αποκτήσει την ικανότητα να αναγνωρίζει τις αδυναμίες του χωρίς να υποτάσσεται σε αυτές. Όταν δεν συγχέει την αυτοπεποίθηση με την αλαζονεία και τη γνώση με τη βεβαιότητα ότι κατέχει την αλήθεια. Είναι όταν μπορεί να παραμένει ανοιχτός στη διόρθωση, να αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεών του και να μετατρέπει την κατανόηση σε δημιουργία. Ο άνθρωπος που προχωρά προς την αυτογνωσία δεν αναζητά απλώς να ανακαλύψει ποιος είναι. Αναζητά να κατανοήσει ποιος μπορεί να γίνει και ποιες επιλογές θα του επιτρέψουν να πλησιάσει αυτή τη δυνατότητα. Δεν περιμένει να αποκαλυφθεί κάποια κρυμμένη, αμετάβλητη ουσία μέσα του. Συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση του εαυτού του. Και αυτή η συμμετοχή απαιτεί θάρρος, πειθαρχία, ταπεινότητα και διαρκή εγρήγορση.

Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι ο άνθρωπος που δεν έχεις ακόμη γνωρίσει Ίσως τελικά η πιο σημαντική διάσταση του «Λάθε βιώσας» να μην αφορά αποκλειστικά το αν πρέπει να ζούμε μακριά από τα βλέμματα των άλλων. Ίσως το ουσιαστικότερο ερώτημα να είναι κατά πόσο έχουμε κατορθώσει να απελευθερωθούμε από τις ψευδείς εικόνες που κατασκευάζουμε για τον εαυτό μας. Να μην εξαντλούμαστε στην προσπάθεια να φαινόμαστε κάτι, αλλά να εργαζόμαστε για να γίνουμε κάτι. Να μη φυλακίζουμε την ύπαρξή μας σε όσα υπήρξαμε, αλλά να αναγνωρίζουμε τις δυνατότητες που δεν έχουμε ακόμη καλλιεργήσει. Να μη μετατρέπουμε την αυτογνωσία σε αυτοκατηγορία, αλλά να την αντιμετωπίζουμε ως αφετηρία ελευθερίας. Το «Γνώθι σαυτόν» μας καλεί να κοιτάξουμε προς τα μέσα. Η φιλοσοφία μάς προσφέρει εργαλεία για να το επιχειρήσουμε. Και η καθημερινή μας ζωή γίνεται ο τόπος όπου αποδεικνύουμε αν αυτή η αναζήτηση έχει πραγματικό αντίκρισμα. Ίσως, λοιπόν, η βαθύτερη αποστολή μας να μην είναι να ανακαλύψουμε έναν οριστικό εαυτό, αλλά να καλλιεργήσουμε έναν εαυτό ικανό να εξελίσσεται, να δημιουργεί και να αναλαμβάνει την ευθύνη της ελευθερίας του. Γιατί η μεγαλύτερη απώλεια δεν είναι να μη σε γνωρίσουν οι άλλοι. Είναι να περάσεις ολόκληρη τη ζωή σου χωρίς να συναντήσεις ποτέ τις δυνατότητες που υπήρχαν μέσα σου.

Γεωργία Κατσογριδάκη
Πολιτική Cookies

Χρησιμοποιούμε cookies για την βελτίωση της λειτουργίας της ιστοσελίδας www.katsogridaki.gr, τη σωστή περιήγησή σας, την εύκολη σύνδεσή σας και την ομαλή μετακίνησή σας στις επιμέρους σελίδες του. Παράλληλα, τα cookies μας επιτρέπουν να σας παρουσιάσουμε διαφημιστικό και επιμορφωτικό περιεχόμενο σχετικό με τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες σας.

Επίσης, τα cookies μας βοηθούν να αναλύσουμε πώς οι επισκέπτες χρησιμοποιούν τον ιστότοπό μας, πώς περιηγούνται και πού δυσκολεύονται. Με αυτό τον τρόπο μπορούμε συνεχώς να βελτιστοποιούμε τη λειτουργία του και να αντιμετωπίζουμε τυχόν προβλήματα που μπορεί να προκύπτουν.

Όλες οι πληροφορίες που συλλέγονται από αυτά τα cookies χρησιμοποιούνται μόνο για να βελτιώσουμε τη δική σας εμπειρία, τη δομή και το περιεχόμενο της www.katsogridaki.gr και πάντοτε με γνώμονα την προστασία της ιδιωτικότητας σας.

Μάθετε περισσότερα